Czas zlikwidować Związek Miast Polskich

Złośliwi na ZMP mówią „Związek Merów Pazernych”. Dlaczego? Od niemal dwóch lat na czele organizacji zrzeszającej ponad 350 polskich samorządów stoi człowiek oskarżony o korupcję i oszustwo. Żaden z burmistrzów ani prezydentów zasiadających w ZMP nie podniósł tematu. Za to wspólnie forsują projekty, które chronią ich kieszenie, fotele i bezkarność. Czas nazwać rzeczy po imieniu: ZMP przestał reprezentować miasta. Reprezentuje interesy włodarzy.

Prezes z zarzutami. Organizacja milczy.

Od czerwca 2024 roku Związkiem Miast Polskich kieruje Jacek Sutryk. Ten sam Sutryk, któremu prokuratura postawiła cztery zarzuty: jeden korupcyjny i trzy dotyczące oszustwa. Zarzut korupcyjny dotyczy wręczenia 75 tysięcy złotych rektorowi Collegium Humanum w zamian za fikcyjny dyplom MBA. Trzy zarzuty oszustwa dotyczą użycia tego dyplomu, by zasiąść w radach nadzorczych spółek samorządowych i inkasować wynagrodzenia, na które nie zasłużył. Łącznie, według śledczych, wzbogacił się w ten sposób o 230 tysięcy złotych. W listopadzie 2024 roku akt oskarżenia trafił do sądu.

Jakby tego było mało, pod lupą służb znalazł się też wiceprezes ZMP, prezydent Częstochowy Krzysztof Matyjaszczyk. W lutym agenci CBA zatrzymali go i przedstawili dwa zarzuty przyjmowania korzyści majątkowych. Prokuratura zawiesiła go w czynnościach służbowych.

Żaden z pozostałych burmistrzów i prezydentów zrzeszonych w ZMP nie zabrał głosu. Nikt nie wnioskował o zawieszenie prezesa. Nikt nie zapytał, czy organizacja powinna być prowadzona przez człowieka, który stanie przed sądem w sprawie korupcyjnej. I to właśnie mówi o niej wszystko.

Stołek za stołek, czyli jak wyglądało zarabianie na spółkach

Zanim Sutryk trafił w ręce prokuratury, w listopadzie 2024 roku spotkał się z ministrem spraw wewnętrznych Tomaszem Siemoniakiem i wręczył mu pakiet zmian legislacyjnych proponowanych przez ZMP. Jednym z kluczowych postulatów był powrót do możliwości zasiadania przez prezydentów miast w radach nadzorczych spółek komunalnych.

To nie jest abstrakcja. Polskie samorządy znały tę praktykę doskonale. Sutryk zasiadał w radach nadzorczych spółek komunalnych w Tychach i Gliwicach, a włodarze tych miast w radach nadzorczych spółek wrocławskich (GW, krakow.wyborcza.pl). Prezydent Częstochowy Matyjaszczyk lądował w Krakowie, w radzie nadzorczej Krakowskiego Holdingu Komunalnego. Stołek za stołek. Samorządowy Erasmus. Środowisko koleguje się, siada nawzajem w swoich spółkach i inkasuje. Publiczne pieniądze, prywatne korzyści.

Za rządów PiS zakaz ten wprowadzono. Sutryk, któremu zasiadanie właśnie w takich radach nadzorczych figuruje w akcie oskarżenia, zabiega – jako prezes ZMP – o jego zniesienie. Ruchy miejskie z całego kraju nazwały to po imieniu: Lex Sutryk. – Nie ma naszej zgody. Samorząd to nie dojna krowa, miasto to nie partyjne koryto – ocenił Jan Mencwel z warszawskiej organizacji Miasto Jest Nasze (GW, krakow.wyborcza.pl).

Krakowscy aktywiści z Akcji Ratunkowej dla Krakowa wyliczyli, że w poprzedniej kadencji krakowscy radni zarobili co najmniej 2 miliony złotych dzięki zatrudnieniu w spółkach i jednostkach zależnych od prezydenta. Wrocław nie był wyjątkiem. Aktywiści Akcji Miasto, analizując oświadczenia majątkowe, wytropili fikcyjne rady programowe w miejskich spółkach, obsadzone radnymi i urzędnikami. Sekretarz miasta Włodzimierz Patalas tylko za udział w radzie programowej Wrocławskiego Parku Wodnego zarobił w 2021 roku 26 tysięcy złotych. Proceder kwitł i częściowo zlikwidowano go dopiero pod presją opinii publicznej – a można było nigdy nie odkryć. Pod warunkiem, że oświadczenia majątkowe zniknęłyby z BIP. Dokładnie o to zabiega ZMP.

Jawność? „Stygmatyzuje i grozi napadem”

ZMP postanowił zadbać o to, żeby następnym razem nikt niczego nie wytropił. Komisja Administracji Związku wypracowała stanowisko: oświadczenia majątkowe nie powinny być już publikowane w Biuletynie Informacji Publicznej. Samorządowcy chcą przekazywać je wyłącznie CBA i urzędom skarbowym. Argument? Ochrona prywatności i bezpieczeństwo – bo kryminaliści mogą dowiedzieć się, jakim samochodem jeździ burmistrz. – A czy są jakieś statystyki tych kradzieży, wymuszeń i oszustw? – pyta Alina Czyżewska, specjalistka w zakresie społecznej kontroli władzy (GW, wroclaw.wyborcza.pl). Pytanie jest retoryczne. Argument jest pretekstem.

– Pomysł ZMP oznacza jedno – opinia publiczna nic nie będzie wiedziała – mówi Marzena Błaszczyk z zarządu Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska (GW, wroclaw.wyborcza.pl). Co nie wiedziałaby? Na przykład tego, że radny Czesław Cyrul z Lewicy „wykonywał czynności z zakresu PR” we Wrocławskich Inwestycjach i zarobił na tym 262 tysiące złotych brutto. Że Bartłomiej Ciążyński, były wiceminister sprawiedliwości, pobrał ze spółek miejskich łącznie 437 tysięcy złotych i nie przyznał się do tego publicznie, dopóki oświadczenie nie zmusiło go do przejrzystości. Że radna Ewa Wolak dostała ze Stadionu Wrocław prawie 80 tysięcy złotych po znajomości – i spółkę do ujawnienia jej nazwiska zmuszał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

Gdyby oświadczeń nie było w BIP, nic z tego by nie wyszło na jaw. Jakub Nowotarski, przewodniczący Akcji Miasto i wrocławski radny, nie ma wątpliwości: – To kolejny raz, gdzie ZMP, któremu szefuje Jacek Sutryk, pokazuje, że chodzi im tylko o własne interesy, a nie poprawę jakości życia w miastach (GW, wroclaw.wyborcza.pl).

Trzecia kadencja, przyspawanie do stołka i emerytura po pięćdziesiątce

Postulat zniesienia dwukadencyjności ZMP forsuje od dawna. W lipcu 2025 roku poparto projekt PSL przywracający stan sprzed 2018 roku. W uzasadnieniu stanowiska Zgromadzenia Ogólnego ZMP, podpisanym przez Sutryka jako prezesa, można przeczytać, że ograniczenie kadencji „pozbawia obywatela-wyborcę prawa do wybrania popieranej przez siebie osoby”. To ciekawe rozumowanie – szczególnie gdy formułuje je człowiek, który chciałby zostać wybrany po raz trzeci.

Komisja Małych Miast ZMP zaapelowała do premiera o umożliwienie samorządowcom przejścia na emeryturę po ukończeniu 50 lat – w wysokości co najmniej 85 procent maksymalnego ustawowego wynagrodzenia. – Co za chory pomysł z tymi emeryturami, absolutnie się z tym nie zgadzam – ocenił burmistrz Kłodzka Michał Piszko (GW, wroclaw.wyborcza.pl). – Nas na to nie stać jako państwa – wtóruje mu wójt Dobromierza Jerzy Ulbin. W sieci: „Co za pazerność”, „Kolejna nadzwyczajna kasta”, „Co jeszcze, może dziedziczenie fotela w ratuszu?”

Jest też pomysł, który – jak relacjonuje dziennikarz Andrzej Andrysiak – padł podczas zgromadzenia ZMP w Gdyni pod koniec marca 2025 roku. Samorządowcy rozważają podniesienie wymaganej frekwencji w referendum odwoławczym do poziomu, jaki osiągnął dany włodarz przy swoim wyborze. Logika: skoro czekają nas trudne decyzje, musimy być chronieni przed politycznymi atakami. Innymi słowy – mieszkańcy powinni mieć coraz mniej narzędzi, żeby rozliczyć tych, którym powierzyli władzę.

Jak nie wyjdzie w samorządach, to może uda się w Sejmie

Gdy postulat zniesienia dwukadencyjności utknął – bo w koalicji rządzącej nie ma zgody – ZMP sięgnął po nowy argument. Na forum Związku pojawił się pomysł wprowadzenia dwukadencyjności również w Sejmie. To nie jest filozoficzna dyskusja o jakości demokracji. To, jak trafnie diagnozuje dr Maciej Onasz z Uniwersytetu Łódzkiego, „wyłącznie kontra względem ograniczenia liczby kadencji prezydentów, burmistrzów, wójtów. I tylko w tym kontekście ona powstała” (GW, lodz.wyborcza.pl).

Można to też czytać jako groźbę pod adresem posłów: usuńcie nasze ograniczenia, bo inaczej zażądamy waszych. I jako awans: skoro samorządowcy kończą kadencje, a na listy wyborcze wpływowi włodarze mogą skutecznie wymóc sobie miejsca, to po co im ograniczenia dla siedzących na Wiejskiej?

Tyle że – jak zauważa Onasz – pomysł jest polityczną fikcją. – Posłowie mają w tyle głowy własny interes. Gdyby doszło do głosowania, mielibyśmy szeroką „koalicję dietetyczną” (GW, lodz.wyborcza.pl). Nikt nie podetnie gałęzi, na której siedzi. Antoni Macierewicz i Robert Telus mogą spać spokojnie. Ale groźba jako narzędzie nacisku na kolegów z koalicji – działa. I o to właśnie chodzi.

Samorządy mają o co walczyć. Ale nie o przywileje władzy

Polskie samorządy potrzebują silnej reprezentacji. Potrzebują walki o Związek Metropolitalny – który dla Śląska przyniósł od 2017 roku kilka miliardów złotych na zadania wspólne, podczas gdy Wrocław wciąż czeka. Potrzebują lepszego podziału wpływów z podatków, zmian w prawie lokatorskim, odpadowym, oświatowym, środków na infrastrukturę i transport. To są realne interesy mieszkańców.

Zamiast tego ZMP wdaje się w polityczne spory, które służą wyłącznie jednej grupie zawodowej: burmistrzom i prezydentom. Lobbuje za tym, żeby siedzieli dłużej, zarabiali więcej w spółkach i żeby trudniej było sprawdzić, ile mają na koncie. Gdy dostaje po rękach w parlamencie – grozi posłom lustrzanym ograniczeniem. Gdy ktoś wytyka korupcję – milczy, bo wszyscy zasiadający w ZMP mają interes w tym, żeby temat ucichł.

– To jest po prostu jakaś niewyobrażalna i niezrozumiała pazerność – mówi Jakub Nowotarski (GW, krakow.wyborcza.pl). Maciej Fijak z Akcji Ratunkowej dla Krakowa jest jeszcze dosadniejszy: – Widać, że ta pazerność samorządowców na publiczne stołki jest bardzo duża. Przypomina to coraz bardziej osiem lat rządów Prawa i Sprawiedliwości (GW, krakow.wyborcza.pl).

Czas rozwiązać ZMP, bo organizacja zapomniała o swojej misji

Tego nie da się zreformować od środka. Organizacja, w której burmistrzowie i prezydenci głosują nad własnymi przywilejami, zawsze będzie głosować na swoją korzyść. Organizacja, której szefuje oskarżony o korupcję włodarz i w której nikt nie pyta, czy tak być powinno, straciła moralne prawo do reprezentowania kogokolwiek.

ZMP powinien zostać rozwiązany. Na jego miejsce powinna powstać organizacja, która od pierwszego dnia kieruje się interesem mieszkańców, a nie polityków, którym zdarzyło się zasiąść na fotelu burmistrza. Taka, która walczy o transparentność zamiast ją likwidować, o narzędzia kontroli obywatelskiej zamiast ograniczeń, o wspólnotę samorządową zamiast o prywatne koryto.

Mieszkańcy polskich miast zasługują na kogoś, kto ich naprawdę reprezentuje. Nie na kogoś, kto ich okrada – i jeszcze chce, żeby to zostało utajnione w BIP.

Fot. profil na FB Jacka Sutryka