Kryzys demograficzny nie wziął się znikąd. Ktoś za niego odpowiada.

Dramatyczny spadek chęci posiadania dzieci wśród młodych Polek i Polaków pozostaje w istotnym związku przyczynowym z wieloletnimi zaniedbaniami państwa i klasy politycznej po 1989 r., w szczególności w zakresie polityki edukacyjnej, mieszkaniowej, rynku pracy oraz ochrony socjalnej rodziny. Państwo, realizując przez dekady politykę o charakterze neoliberalnym i antysocjalnym, doprowadziło do osłabienia stabilności ekonomicznej młodego pokolenia – a tym samym do ograniczenia konstytucyjnie chronionej możliwości zakładania rodziny i posiadania dzieci.

Państwo ma konstytucyjny obowiązek ochrony rodziny

Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP małżeństwo, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo „znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”. Jeżeli ogromna część młodych obywateli rezygnuje z rodzicielstwa z powodów ekonomicznych, mieszkaniowych i psychicznych – można argumentować, że państwo nie wykonało należycie swojego konstytucyjnego obowiązku.

Ochrona rodziny nie może być wyłącznie deklaracją ideologiczną. Musi oznaczać dostępne mieszkania, stabilny rynek pracy, przewidywalny system edukacji, bezpieczeństwo ekonomiczne, dostęp do żłobków i ochrony zdrowia oraz możliwość godzenia pracy z rodzicielstwem. Brak tych elementów oznacza faktyczne osłabienie funkcji ochronnej państwa.

Przykłady mówią same za siebie. Rząd SLD Leszka Millera nowelizacją Kodeksu pracy z grudnia 2001 r. skrócił urlopy macierzyńskie – cofnięto wydłużenie wprowadzone zaledwie dwa lata wcześniej, wracając do 16 tygodni przy pierwszym porodzie. Program 500+ PiS miał wspierać rodziny, ale nie rozwiązał żadnego problemu strukturalnego – deficytu żłobków, kosztu mieszkań, prekaryzacji pracy. Transfery pieniężne zastąpiły realną politykę rodzinną, a od 2022 r. inflacja pochłonęła realne wartości świadczeń. Rządy PO przez osiem lat nie wypracowały żadnej spójnej polityki budownictwa społecznego, a po powrocie do władzy w 2023 r. koalicja do dziś nie potrafi się porozumieć w kwestii polityki mieszkaniowej – zamiast tego mamy nieustające przepychanki między politykami KO, PL2050, PSL i Lewicy. We Wrocławiu Jacek Sutryk do dziś nie uchwalił Gminnego Programu Rewitalizacji, który pomógłby przeciwstawić się negatywnym tendencjom demograficznym w centrum miasta. Rada miejska przystąpiła do jego sporządzenia w 2021 r., ale przez cztery lata prezydent nie doprowadził prac do końca. Osiedla Nadodrze, Kleczków, Ołbin i Brochów wciąż czekają na skoordynowane wsparcie.

Zniszczenie systemu edukacji od lat 90.

Od transformacji ustrojowej edukacja była wielokrotnie podporządkowywana interesom politycznym i eksperymentom ideologicznym. Kolejne reformy likwidowały stabilność systemu, obniżały prestiż zawodu nauczyciela, pogłębiały nierówności społeczne i nie przygotowywały młodych ludzi do realiów rynku pracy i życia rodzinnego.

Młode pokolenie zostało wychowane w kulturze permanentnej konkurencji, presji sukcesu i niepewności ekonomicznej. Szkoła coraz mniej pełni funkcję wspólnotową i wychowawczą, a coraz bardziej – selekcyjną i testową. To prowadzi do wypalenia psychicznego, depresji i przekonania, że rodzicielstwo jest „ryzykiem”, a nie naturalnym etapem życia.

Rząd Millera ciął subwencje oświatowe podczas kryzysu finansów publicznych po 2001 r. – samorządy masowo zamykały szkoły wiejskie i małomiasteczkowe, pogłębiając nierówności edukacyjne między centrum a peryferiami. Reforma Anny Zalewskiej z 2017 r. zlikwidowała gimnazja i w ciągu dwóch lat objęła „podwójnym rocznikiem” szkoły ponadpodstawowe – uczniowie z dwóch roczników jednocześnie starali się o miejsca w liceach. NIK stwierdził, że MEN nie przeprowadził rzetelnych analiz finansowych; wydatki samorządów wzrosły dwukrotnie więcej niż subwencja. Pod wnioskiem o referendum w tej sprawie podpisał się prawie milion Polaków. Rząd Tuska z kolei wymusił obowiązkowe „sześciolatki” w szkole podstawowej wbrew sprzeciwowi rodziców i ekspertów pedagogicznych, bez odpowiedniego przygotowania infrastruktury – i przez całą dekadę tolerował dramatycznie niskie płace nauczycieli, odpędzając kolejne roczniki od zawodu. We Wrocławiu samorząd Sutryka przez lata nie inwestował wystarczająco w profilaktykę zdrowia psychicznego uczniów – problem nasilił się po pandemii, a zasoby publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych pozostają niewystarczające wobec skali potrzeb. Sprawę pogłębia brak systemowej odpowiedzi na dynamiczny wzrost populacji dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

Antyrodzinna polityka mieszkaniowa

Źródło: Marek Grobelny

To jeden z najmocniejszych argumentów. Przez dekady państwo nie prowadziło skutecznej polityki budownictwa społecznego, dopuściło do spekulacji mieszkaniami, wspierało sektor bankowy bardziej niż młode rodziny i tolerowało wzrost cen nieruchomości oderwany od realnych wynagrodzeń.

W praktyce młody człowiek musi brać kredyt na 30-40 lat, często nie ma zdolności kredytowej, płaci ogromne czynsze i żyje w permanentnym lęku finansowym. W takich warunkach decyzja o dziecku staje się nie decyzją emocjonalną, lecz ekonomicznym hazardem.

Przez całe lata 90. i 2000. TBS-y – jedyna poważna forma budownictwa społecznego – wybudowały łącznie zaledwie ok. 100 tys. mieszkań w skali całego kraju. Wobec skali deficytu mieszkaniowego to była kropla w morzu, a rząd SLD nie zbudował żadnej realnej alternatywy dla kredytu hipotecznego. PiS ogłosił program „Mieszkanie+” jako przełom – skończył się fiaskiem, bo przez kilka lat zbudowano ułamek zapowiadanych lokali. Ta sama ekipa w 2018 r. uchwalała specustawę „lex deweloper”, umożliwiając deweloperom omijanie miejscowych planów zagospodarowania i napędzając spekulację gruntami. Jako wisienka na torcie – program Bezpieczny Kredyt 2%, który wywindował ceny mieszkań zamiast je obniżyć. Rządy PO szły podobną ścieżką: programy „Rodzina na Swoim” i „Mieszkanie dla Młodych” dopłacały do kredytów – napędzały popyt, nie podaż, co podbijało ceny. Premier Tusk wprost bronił „śmieciówek” jako instrumentu elastyczności rynku pracy, nie widząc – albo nie chcąc widzieć – związku między niestabilnością dochodów a niemożnością uzyskania zdolności kredytowej. We Wrocławiu miasto konsekwentnie sprzedawało grunty komunalne deweloperom zamiast przeznaczać je pod budownictwo społeczne. Jak dokumentowaliśmy, ekipa Sutryka nie przeszkadzała realizacji interesów wybranych deweloperów, wspierając grupy spekulantów gruntami, którzy budowali swoje fortuny na bliskich relacjach z urzędnikami miejskimi. Tereny olimpijskie to jeden z najbardziej jaskrawych przykładów.

Państwo stworzyło model społeczeństwa zadłużonego, wynajmującego, pozbawionego bezpieczeństwa majątkowego. A bez poczucia bezpieczeństwa demografia zawsze będzie spadać.

Rynek pracy jako źródło niepewności

Po transformacji utrwalił się model rynku pracy oparty na umowach śmieciowych, niestabilności zatrudnienia, nadgodzinach i niskiej ochronie pracownika. Młodym ludziom przez lata wmawiano: bądź elastyczny, bądź mobilny, bądź gotowy na wszystko.

To model społeczny sprzeczny z budowaniem rodziny. Rodzina wymaga czasu, stabilności, przewidywalności i bezpieczeństwa. Tymczasem współczesny model ekonomiczny premuje samotność, mobilność i pracoholizm.

Ustawa o zatrudnieniu pracowników tymczasowych z 2003 r., uchwalona przez rząd SLD, stworzyła ramy prawne, które systemowo sankcjonowały nietrwałe formy zatrudnienia jako normę, nie wyjątek. Szczyt popularności umów śmieciowych przypadł na rządy PO – po kryzysie 2008-2009 model „elastycznego zatrudnienia” stał się powszechną normą, a premier Tusk publicznie go bronił jako źródła odporności polskiej gospodarki na recesję. Odpowiedzialnością za własną prekarność obciążano pracowników, nie pracodawców ani ustawodawcę. PiS mimo hasła „dobra zmiana” nie zlikwidował umów śmieciowych – ograniczył się do minimalnego oskładkowania niektórych umów zleceń w 2016 r. W efekcie Polska miała w szczycie rządów PiS jeden z najwyższych w UE odsetków zatrudnienia tymczasowego wśród młodych. Dziś problem dotknął Wrocław w szczególny sposób: z raportu Barometr rynku pracy z kwietnia 2026 r. wynika, że dwukrotnie wzrósł odsetek organizacji przewidujących redukcję zatrudnienia – z 4,9% rok temu do 9,8%, najwyższy wynik od 2017 r. Może to bezpośrednio dotknąć centra usług biznesowych, które we Wrocławiu zatrudniają ponad 70 tys. osób.

Państwo przerzuciło koszty życia na jednostkę

Kolejne rządy stopniowo wycofywały się z odpowiedzialności społecznej – prywatyzowały usługi, komercjalizowały ochronę zdrowia, pozostawiały wysokie koszty opieki nad dziećmi bez wsparcia, zaniedbywały psychiatrię. Obywatel został pozostawiony sam sobie z modelem „radź sobie sam” – modelem antywspólnotowym i antyrodzinnym.

Rząd Millera przeprowadził głęboką komercjalizację szpitali i przekształcenia w ochronie zdrowia – ograniczając koszyk usług refundowanych i wprowadzając odpłatność za część świadczeń. Prywatyzacja jako „ratunek dla systemu” stała się dogmatem przekazywanym kolejnym rządom. Rząd PO podwyższył w 2012 r. wiek emerytalny do 67 lat bez równoczesnej reformy rynku pracy i budownictwa społecznego – koszty dłuższej aktywności zawodowej przerzucono na pracownika w warunkach niepewnego zatrudnienia i wysokich kosztów życia. PiS zlikwidował OFE, przenosząc ryzyko emerytalne z powrotem na jednostkę – bez budowania realnych mechanizmów bezpieczeństwa na starość. Jednocześnie nakłady na psychiatrię pozostawały jednymi z najniższych w UE. We Wrocławiu Sutryk zawiesił prace nad Gminnym Programem Rewitalizacji – odebrał tym samym mieszkańcom zdegradowanych osiedli perspektywę skoordynowanego wsparcia publicznego. Jednocześnie opłaty za gospodarkę odpadami mają wzrosnąć do 70 zł od osoby, czyli 3360 zł rocznie dla czteroosobowej rodziny.

Kryzys psychiczny młodego pokolenia

Liczba zamachów samobójczych, w tym zakończonych śmiercią, wśród dzieci i młodzieży w latach 2017−2023 Źródło: Komenda Główna Policji (statystyka.policja.pl). Obrazek: Fundacja Praesterno

Nie można pomijać wpływu chronicznego stresu, niepewności jutra, inflacji, kryzysów gospodarczych, pandemii i braku zaufania do instytucji państwa. Młodzi ludzie często nie odrzucają dzieci dlatego, że „nie lubią rodziny” – ale dlatego, że nie wierzą w stabilną przyszłość, boją się biedy i nie chcą skazywać dziecka na życie w ciągłej walce ekonomicznej. To racjonalna reakcja na warunki społeczne, które stworzono im przez ostatnie trzy dekady.

Polska psychiatria była przez całą dekadę transformacji głęboko niedofinansowana – nakłady na opiekę psychiatryczną oscylowały na poziomie 3-3,5% budżetu NFZ wobec europejskiej średniej ponad 10%. Rządy SLD nie przełamały tego trendu. Przez osiem lat rządów PO nakłady na psychiatrię nie wzrosły proporcjonalnie do PKB, a zdrowie psychiczne jako temat polityki publicznej praktycznie nie istniało. PiS ogłosił w 2018 r. reformę psychiatrii dziecięcej – słuszną w założeniu, ale chaotyczną i niedofinansowaną w realizacji. Kolejki do psychiatrów dziecięcych wydłużyły się dramatycznie podczas pandemii, gdy potrzeby eksplodowały. Wrocław nie stworzył żadnego miejskiego programu wsparcia zdrowia psychicznego mieszkańców – dziedzina pozostała w gestii kontraktów z NFZ, nad którymi samorząd nie miał wpływu. Jednocześnie miasto intensywnie promowało narrację „Wrocław miastem sukcesu i imprez” – całkowicie rozmijającą się z rzeczywistością psychologiczną znacznej części mieszkańców.

Odpowiedzialność polityczna elit

Kryzys demograficzny nie jest wyłącznie skutkiem zmian kulturowych. Jest przede wszystkim konsekwencją wieloletnich błędów politycznych i gospodarczych elit rządzących po 1989 roku.

Rząd Millera przeprowadził bolesne cięcia budżetowe – plan Hausnera zamroził płace w sferze budżetowej, ograniczył zasiłki dla bezrobotnych, ciął politykę społeczną. Uzasadnieniem było „dostosowanie do UE” – priorytety społeczne ustąpiły przed wymogami fiskalnymi. PiS mimo retoryki „polityki rodzinnej” wzmocnił polaryzację społeczną – tworzył transfery dla wybranych grup, nie budując systemowej infrastruktury: żłobków, dostępnych mieszkań, stabilnego zatrudnienia. Polska dzietność w tym czasie nadal spadała. Rządy PO przez dekadę budowały narrację modernizacji przez prywatyzację i elastyczność – bez adresowania strukturalnych przyczyn niepewności młodych. Po powrocie do władzy w 2023 r. koalicja do dziś nie ogłosiła żadnej spójnej polityki demograficznej. Sutryk przez lata rządów konsekwentnie stawiał interesy deweloperów ponad interesami młodych rodzin – brak budownictwa społecznego, sprzedaż gruntów, zawieszony GPR, rosnące czynsze. Wrocław pod jego rządami stał się jednym z najdroższych miast w Polsce dla młodych ludzi chcących założyć rodzinę.

Niski poziom dzietności jest w znacznym stopniu skutkiem systemowych zaniedbań państwa. Zamiast realnie chronić rodzinę – stworzono warunki, w których posiadanie dzieci stało się dla wielu młodych ludzi luksusem ekonomicznym i psychicznym, a codzienne życie sprowadza się do walki o przetrwanie.

Damian Daszkowski