WSTĘPNE UWAGI
do projektu zmian w statutach osiedli i podziale Wrocławia na osiedla
skierowanym pod obrady Rady Miejskiej Wrocławia do konsultacji
Zarząd Stowarzyszenia SOS Wrocław, działające na rzecz transparentności samorządu, ochrony tożsamości lokalnej i realnego wzmocnienia samorządności osiedlowej, po zapoznaniu się z projektem uchwały w sprawie zmian w podziale Wrocławia na osiedla oraz z projektem wzorcowego Statutu Osiedla, przedstawia niniejsze stanowisko w ramach konsultacji społecznych ogłoszonych uchwałą Rady Miejskiej Wrocławia.
Stowarzyszenie docenia fakt objęcia konsultacjami zarówno projektu nowego podziału na osiedla, jak i wzorcowego statutu. Jednocześnie nie możemy pozostać obojętni wobec poważnych uchybień proceduralnych i merytorycznych, które – naszym zdaniem – dyskwalifikują przedłożony projekt w jego obecnej postaci i wymagają istotnych korekt.
Oceny krytyczne i zastrzeżenia
- Brak instrumentów finansowych i za mało kompetencji – konsultacje bez treści
Projekt reformy ponownie – podobnie jak wszystkie poprzednie zmiany w ciągu ostatnich 35 lat – ogranicza się do reorganizacji granic osiedli, nie proponując żadnego realnego wzmocnienia ich kompetencji finansowych. Tymczasem samorządność osiedlowa bez własnych zasobów jest samorządnością jedynie na papierze. Projekt nie zawiera propozycji wprowadzenia ani zwiększenia żadnego z poniższych instrumentów:
- funduszu osiedlowego o charakterze inwestycyjnym,
- funduszu infrastruktury osiedlowej,
- mechanizmów partycypacji budżetowej o wiążącym charakterze,
- prawa osiedla do dysponowania częścią wpływów z podatków lokalnych z obszaru osiedla.
Stowarzyszenie stoi na stanowisku, że organizowanie konsultacji społecznych w sprawie granic osiedli bez jednoczesnego przedstawienia oferty wzmocnienia ich kompetencji finansowych jest działaniem pozornym. Mieszkańcy pytani o granice i nazwy osiedli nie są informowani o tym, że za tymi zmianami nie idą żadne nowe uprawnienia. Takie konsultacje nie spełniają standardu rzetelności wymaganego przez art. 5a ustawy o samorządzie gminnym.
Nadal brak tak istotnych zapisów jak możliwość komunikowania się z dzielnicowym bez pośrednictwa WCRS, składania interpelacji osiedlowych, brak zapewnionego głosu na sesjach Rady Miejskiej Wrocławia i wielu innych postulowanych zmian.
✘ OCENA: NEGATYWNA
- Obowiązek przeprowadzenia wyborów przy liczbie kandydatów równej liczbie mandatów
Projekt nowego statutu (§ 63 ust. 2) nakazuje przeprowadzenie wyborów nawet w sytuacji, gdy liczba kandydatów jest równa liczbie mandatów – mandat uzyskuje wówczas kandydat, który otrzymał co najmniej jeden ważny głos. Rozwiązanie to rodzi poważne wątpliwości z punktu widzenia zasady równości wyborów i proporcjonalności wymagań.
W wyborach do rad gmin przepisy Kodeksu wyborczego przewidują możliwość uproszczonej procedury i objęcia mandatu bez głosowania, gdy lista kandydatów jest równa liczbie mandatów. Ustanawianie dla wyborów do rad osiedli wymogów surowszych niż dla wyborów do organów gminy jest rozwiązaniem nieracjonalnym i generuje zbędne koszty administracyjne.
Stowarzyszenie postuluje powrót do rozwiązania, które w razie równej liczby kandydatów i mandatów uznaje kandydatów za wybranych bez konieczności przeprowadzania głosowania, jako rozwiązania prostszego, tańszego i spójnego z powszechnym systemem wyborczym.
✘ OCENA: NEGATYWNA
- Ryzyko upolitycznienia Rad Osiedli – przepisy o klubach radnych
Projekt nowego statutu wprowadza nową instytucję – kluby radnych (§ 22). Rozwiązanie to, przeniesione bezpośrednio z regulaminów rad gmin, budzi poważne obawy o spójność z naturą samorządu osiedlowego. Stowarzyszenie dostrzega następujące ryzyka:
- Kluby radnych osiedlowych będą naturalnie tworzone wzdłuż linii partyjnych, co doprowadzi do przeniesienia antagonizmów z polityki ogólnomiejskiej i ogólnopolskiej na poziom osiedlowy.
- Działalność klubów może prowadzić do osłabienia indywidualnej reprezentacji radnego wobec mieszkańców na rzecz dyscypliny klubowej.
- Pierwszeństwo głosu dla przedstawicieli komisji i klubów instytucjonalizuje uprzywilejowanie zorganizowanych frakcji kosztem radnych niezrzeszonych.
Stowarzyszenie postuluje wykreślenie przepisów o klubach radnych ze wzorcowego statutu lub co najmniej wprowadzenie zakazu powoływania klubów powiązanych z partiami politycznymi lub komitetami wyborczymi startującymi w wyborach do Rady Miejskiej.
✘ OCENA: NEGATYWNA – z postulatem zmiany
- Utrata nazw i tożsamości lokalnej osiedli
Proponowany podział Wrocławia zakłada zniesienie dotychczasowych 48 osiedli i powołanie nowych jednostek pomocniczych w odmiennych granicach. Skutkuje to utratą nazw przez wiele osiedli, których tożsamość budowana była przez mieszkańców przez dziesiątki lat.
Nazwy osiedli to nie są tylko etykiety administracyjne – to nośniki lokalnej historii, pamięci zbiorowej, więzi sąsiedzkich i identyfikacji mieszkańców. Likwidacja nazw takich osiedli jak Maślice, Karłowice-Różanka, Osobowice-Rędzin czy Gądów-Popowice Płd. to akt destrukcji kapitału społecznego, który nie da się naprawić żadną późniejszą reformą.
Stowarzyszenie postuluje, aby nowe jednostki pomocnicze w możliwie szerokim zakresie zachowały nazwy historyczne, a w przypadku łączenia osiedli stosowały nazwy złożone nawiązujące do tradycji wszystkich włączanych obszarów.
✘ OCENA: NEGATYWNA
- Likwidacja osiedli sprzeciwiających się agresywnej zabudowie – ryzyko sankcji politycznej
Analiza proponowanego podziału wskazuje, że wśród osiedli przewidzianych do zniesienia i wchłonięcia przez nowe, większe jednostki, nieproporcjonalnie często pojawiają się te, których rady w minionych kadencjach formułowały stanowcze opinie krytyczne wobec projektów zabudowy deweloperskiej lub decyzji Prezydenta w zakresie zagospodarowania przestrzennego.
Jeśli reforma granic jest narzędziem rozbijania aktywnych i niezależnych rad osiedli, mamy do czynienia z działaniem sprzecznym z ideą samorządności lokalnej i zasadą ochrony jednostek pomocniczych działających zgodnie z prawem. Aktywna rada osiedla to wartość, którą należy chronić – nie problem, który należy rozwiązać administracyjnie.
Wzrost wielkości osiedla nie wzmacnia samorządu – wręcz przeciwnie, utrudnia mieszkańcom identyfikację z organem i uczestnictwo w wyborach. Większe osiedla oznaczają niższą frekwencję, mniejszą rozpoznawalność kandydatów i łatwiejsze sterowanie radami przez zorganizowane siły polityczne.
Stowarzyszenie żąda od Rady Miejskiej przedstawienia szczegółowego uzasadnienia wyboru kryteriów podziału na nowe osiedla, w tym wyjaśnienia, dlaczego aktywne rady osiedli nie są traktowane jako wartość do zachowania.
✘ OCENA: NEGATYWNA – z żądaniem wyjaśnień
III. Oceny pozytywne
- Przyznanie Radzie kompetencji kontrolnych
Stowarzyszenie z uznaniem przyjmuje zmianę charakteru Rady Osiedla z wyłącznie uchwałodawczego na uchwałodawczy i kontrolny (§ 10 ust. 1 projektu). Jest to zmiana oczekiwana od lat przez środowiska społecznikowskie i radnych osiedlowych.
Funkcja kontrolna Rady powinna umożliwiać rzeczywiste egzekwowanie od Zarządu rzetelności wykonania planu finansowego i realizacji zadań publicznych, i stanowi istotne wzmocnienie pozycji Rady jako organu reprezentującego interesy mieszkańców.
✔ OCENA: POZYTYWNA
- Prawo wnoszenia inicjatyw obywatelskich przez mieszkańców
Projekt statutu (§ 5 ust. 3) po raz pierwszy wprost gwarantuje mieszkańcom osiedli prawo wnoszenia inicjatyw obywatelskich do Rady, dotychczas stosowane jedynie na poziomie ogólnomiejskim. Stowarzyszenie ocenia to rozwiązanie pozytywnie jako krok w kierunku realnej demokracji uczestniczącej na poziomie osiedlowym.
Postulujemy jednocześnie, aby regulacje wykonawcze określiły niski próg podpisów wymaganych do złożenia inicjatywy, adekwatny do skali danego osiedla.
✔ OCENA: POZYTYWNA
- Wygaszenie mandatu radnego skazanego za przestępstwo umyślne
Projekt wprowadza nową przesłankę wygaśnięcia mandatu radnego – prawomocny wyrok sądu za przestępstwo umyślne (§ 100 ust. 1 pkt 5 projektu). Stowarzyszenie w pełni popiera to rozwiązanie.
Samorząd osiedlowy pełni ważną funkcję zaufania publicznego. Zachowanie autorytetu moralnego jego członków jest warunkiem skuteczności działania rady. Przepis wzmacnia standardy etyczne samorządu osiedlowego, dostosowując je do standardów wymaganych od radnych gmin.
✔ OCENA: POZYTYWNA
- Konkluzje i postulaty
Stowarzyszenie SOS Wrocław wzywa Radę Miejską Wrocławia do:
- Wstrzymania konsultacji w sprawie zmian granic osiedli do czasu przedstawienia kompletnej oferty wzmocnienia finansowego i kompetencyjnego jednostek pomocniczych (fundusz osiedlowy, fundusz infrastruktury osiedlowej).
- Ujawnienia pełnych kryteriów wyznaczania granic nowych osiedli i wyjaśnienia, według jakiego klucza dobrano osiedla przeznaczone do likwidacji.
- Podjęcia prac nad uchwałą wprowadzającą fundusz osiedlowy i fundusz infrastruktury osiedlowej jako warunek sine qua non reformy podziału Wrocławia na osiedla.
- Wykreślenia ze wzorcowego statutu lub istotnego ograniczenia przepisów o klubach radnych, w celu ochrony apolitycznego charakteru samorządu osiedlowego.
- Zagwarantowania ochrony historycznych nazw osiedli poprzez wprowadzenie do projektu uchwały podziałowej zasady zachowania ciągłości nazewniczej.
- Dokonania korekty przepisu dotyczącego wyborów przy równej liczbie kandydatów i mandatów – w kierunku uproszczonej procedury analogicznej do stosowanej w wyborach do rad gmin.
